دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گیلان
دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت
مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت
پایان نامه جهت دریافت مدرک کارشناسی ارشد آموزش پرستاری
(گرایش بهداشت جامعه)
عنوان:
بررسی میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن بر اساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 1391
استاد راهنما :
جناب آقای دکتر ربیع الله فرمانبر
اساتید مشاور:
سرکار خانم لیلا میرهادیان
جناب آقای دکتر احسان کاظم نژاد لیلی
پژوهش و نگارش :
لیلا دهقانکار
آبان 92
خداواندا بینایی ده که در چاه نیفتیم
دانایی ده که در راه نیفتیم
بگشای دری که درگشاینده تویی
بنمای رهی که ره نماینده تویی
من دست به هیچ دستگیری ندهم
که ایشان همه فانی اند و پاینده تویی
تقدیم به:
خدایی که آفرید
جهان را، انسان را، عقل را، علم را، معرفت را، عشق را
و به کسانی که عشقشان را در وجودم دمید
گاهی بیاییم و احوالشان را بپرسیم  
 سپاس بی کران پروردگار یکتا را که هستی مان بخشید و به طریق علم و دانش رهنمونمان شد و به همنشینی رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود و خوشه چینی از علم و معرفت را روزیمان ساخت.
سپاسگذار کسانی هستم که سرآغاز تولد من هستند. از یکی زاده میشوم و از دیگری جاودانه.
پروردگارا:
نه میتوانم موهایشان را که در راه عزت من سفید شد، سیاه کنم و نه برای دستهای پینه بسته شان که ثمره تلاش برای افتخار من است، مرهمی دارم . پس توفیقم ده که هر لحظه شکر گزارشان باشم و ثانیه های عمرم را در عصای دست بودنشان بگذرانم.
تقدیم به پدر و مادر مهربانم که هر لحظه وجودم را از چشمه سار پر از عشق چشمانشان سیراب می کنند…..
ای پدر از تو هر چه می گویم باز هم کم می آورم
خورشیدی شدی و از روشنایی ات جان گرفتم
و در نا امیدی ها نازم را  کشیدی و لبریزم کردی از شوق
اکنون حاصل دستان خسته ات رمز موفقیتم شد
به خودم تبریک می گویم که تو را دارم و دنیا با همه بزرگیش مثل تو را ندارد …..
 
و تو ای مادر، ای شوق زیبایی نفس کشیدن
تو رنگ شادی هایم شدی و لحظه ها را با تمام وجود از من دور کردی
و عمری خستگی ها را به جان خریدی تا اکنون توانستی طعم خوش
 پیروزی را به من بچشانی
تقدیم به خواهران نازنین و عزیزم
که با هم آغاز کردیم، در کنار هم آموختیم و به امید هم به آینده چشم می دوزیم. قلبم لبریز از عشق به شماست و خوشبختی تا منتهای آرزویم.
تقدیم به خواهرزاده های عزیزم، سارا و آریای مهربانم
که آرامش و صبر را از معصومیتشان آموختم.
تقدیم به همسرم مهربانم
به پاس قدر دانی از قلبی آکنده از عشق و معرفت که محیطی سرشار از سلامت و امنیت و آرامش و آسایش برای من فراهم آورده ، که هرچه آموختم در مکتب عشق اش آموختم و هرچه بکوشم قطره ای از دریای بی کران مهربانیش را سپاس نتوانم بگویم.
همسری که سایه مهربانیش سایه سار زندگیم می باشد، او که اسوه صبر و تحمل بوده و مشکلات مسیر را برایم تسهیل نمود.
آشنایی با تو بهترین صفحه از دفتر زندگی ام را رقم زد.
سپاس خالق منان را که در طی تحقیق، تجربه تازه اندوخته و پایان نامه تحصیلی خود را تدوین نمودم. در این مهم راهنمایی و مساعی عزیزانی که مرا یاری نمودند را بر خود واجب می دانم و سپاس خویش را تقدیم آنان می نمایم.
از استاد راهنمای گرامیم جناب آقای دکتر ریبع الله فرمانبر بسیار سپاسگذارم چرا که بدون راهنماییهای ایشان تامین این پایان نامه بسیار مشکل می نمود. شما روشنايي بخش تاريكي جان هستي و ظلمت انديشه را نور مي بخشي. چگونه سپاس گويم مهرباني و لطف و تأثير علم آموزي شما را كه چراغ روشن هدايت را بر كلبه ي محقر وجودم فروزان ساخته است. آري در مقابل اين همه عظمت و شكوه شما، مرا نه توان سپاس است و نه كلام وصف.
از استاد محترم مشاور سرکار خانم لیلا میرهادیان که در طول این مدت با ارائه نکات و نظرات علمی و ارزنده مرا یاری نمودند، قدردانی و تشکر می نمایم.
تشکر بیکران خود را از جناب آقای دکتر احسان کاظم نژاد که در تهیه فصل های این پژوهش مرا یاری نمودند را ابراز می دارم.
با امتنان بیکران از مساعدت های جناب آقای مقدم نیا ریاست محترم دانشکده ، کمال تشکر را از ایشان دارم .
از اساتید ناظر محترم سرکار خانم مختاری و سرکار خانم ساقی موسوی جهت همکاری بیدریغ ایشان جهت پیشبرد این پایان نامه سپاسگذارم.
از سرکار خانم دکتر قنبری معاونت محترم پژوهشی دانشکده و سرکار خانم میرحق جو معاونت محترم آموزشی دانشکده و سرکار خانم پاریاد مسئول محترم تحصیلات تکمیلی به پاس زحمات و رهنمودهایشان که همواره در طول دوران تحصیل نهایت همراهی را داشتند کمال قدردانی را دارم.
از کلیه اساتید و اعضای هیئت علمی دانشکده که پژوهشگر را در یادگیری علوم مختلف پرستاری و تحقیق یاری نمودند نهایت تشکر را دارم.
از دوست عزیز و گرامیم مریم مهدی که صبورانه در این تحقیق یار و همراه من بود کمال سپاس را دارم.
با تشکر خالصانه خدمت همه کسانی که به نوعی مرا در به انجام رساندن این مهم یاری نموده اند.
دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گیلان
دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت
عنوان: بررسی میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن بر اساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 1391
استاد راهنما: دکتر ربیع الله فرمانبر
استاد مشاور: لیلا میرهادیان، دکتر احسان کاظم نژاد لیلی
نویسنده: لیلا دهقانکار
چکیده
مقدمه: فعالیت جسمانی یکی از مهمترین مولفه های سبک زندگی سالم می باشد و شناسایی متغیرهای مختلف روانی اجتماعی تاثیرگذار بر روی فعالیت جسمانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
هدف: این مطالعه با هدف تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن براساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 91 انجام شد.
مواد و روش ها: این مطالعه مقطعی از نوع توصیفی- تحلیلی بر روی 262 نفر از سالمندان عضو کانونهای فعال بازنشستگان کشوری شهر رشت در سال 91 صورت گرفت. برای جمع آوری اطلاعات، از پرسشنامه استاندارد مدل مراحل تغییر در حوزه فعالیت جسمانی (مراحل تغییر، فرآیند های تغییر، توازن در تصمیم گیری، خودکارآمدی) و پرسشنامه ی فعاليت جسماني سالمندان طی مصاحبه استفاده شد. جهت تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار آماری 16 SPSS و آزمون های آماری توصیفی و آزمون همبستگی اسپیرمن و پیرسون، آنوا، رگرسیون خطی و رتبه ای با در نظر گرفتن سطح معنی داری 05/0 P < استفاده شد.
نتایج: میانگین و انحراف معیار فعالیت جسمانی سالمندان 50/51±35/119 بود. اکثریت واحدهای مورد مطالعه در مرحله حفظ و نگهداری قرار داشتند. بین فعالیت جسمانی ، مراحل تغییر و سازه های مراحل تغییر بجز موانع درک شده ارتباط آماری مستقیم و معنی داری وجود داشت(0001/0 P <)، آنالیز رگرسیون نشان داد که مراحل تغییر و سن بازنشستگی و مدت زمان بازنشستگی بعنوان پیش بینی کننده رفتار فعالیت جسمانی هستند و همچنین سازه های فرآبندهای تغییر، خودکارآمدی و توازن در تصمیم گیری به عنوان پیش بینی کننده ی مهم مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی می باشند.
نتیجه گیری: میزان فعالیت جسمانی سالمندان در مطالعه حاضر در سطح ورزشهای سبک مانند پیاده روی بود و از نظر مراحل تغییر مدل ترانس تئورتیکال نیز سالمندان در مرحله حفظ رفتار فعالیت جسمانی بودند. بنظر می رسد که با استفاده از فرآیندهای رفتاری تغییر رفتار فعالیت جسمانی نظیر شایسته سازی متقابل و … می توان از برگشت رفتار به مراحل قبل و شکست فعالیت جسمانی جلوگیری کرد.
کلید واژه ها: ورزش، فعالیت حرکتی، سالمند، مدل ترانس تئورتیکال
فهرست مطالب:
عنوان صفحه
فصل اول (کلیات)………………………………………………………………………………………………………1
زمینه پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 2
اهداف پژوهش ( اهداف کلی و ویژه)……………………………………………………………………………9
سوالات پژوهش………………………………………………………………………………………………………. 10
فرضیه پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 10
تعریف واژه های کلیدی………………………………………………………………………………………….. 11
پیش فرضهای پژوهش……………………………………………………………………………………………… 11
محدودیتهای پژوهش………………………………………………………………………………………………. 14
فصل دوم ( زمینه و پیشینه تحقیق): ………………………………………………………………………….. 15 چهارچوب پژوهش………………………………………………………………………………………………… 16
مروری بر مطالعات…………………………………………………………………………………………………. 38
فصل سوم (روش اجرای تحقیق):……………………………………………………………………………… 52
نوع پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 53
جامعه پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 53
نمونه پژوهش………………………………………………………………………………………………………….. 53
مشخصات واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………. 54
محیط پژوهش………………………………………………………………………………………………………… 55
ابزار گردآوری داده ها …………………………………………………………………………………………….. 55
تعیین اعتبار علمی ابزار ……………………………………………………………………………………………..58
تعیین اعتماد علمی ابزار……………………………………………………………………………………………. 58
روش گردآوری داده ها ……………………………………………………………………………………….. 59
روش تجزیه و تحلیل داده ها…………………………………………………………………………………….. 59
ملاحظات اخلاقی…………………………………………………………………………………………………… 60
فصل چهارم ( نتایج تحقیق):……………………………………………………………………………………. 62
یافته های جداول ( معرفی جداول) ………………………………………………………………………….. 63
جداول…………………………………………………………………………………………………………………. 64
فصل پنجم ( بحث و بررسی یافته ها):……………………………………………………………………….. 80
تجزیه و تحلیل داده ها ……………………………………………………………………………………………. 81
نتیجه گیری نهایی یافته ها……………………………………………………………………………………….. 94
کاربرد یافته ها در پرستاری……………………………………………………………………………………… 97
پیشنهادات براساس یافته ها ……………………………………………………………………………………… 98
منابع و ماخذ:
فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………….. 100
پیوستها……………………………………………………………………………………………………………….. 107
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………… 118
فهرست جداول: صفحه
جدول شماره 1: توزیع فراوانی واحدهای مورد پژوهش بر حسب متغیرهای فردی- اجتماعی………………………64
جدول شماره 2: میانگین و انحراف معیار واحدهای مورد پژوهش بر حسب میزان فعالیت جسمانی…………….. 67
جدول شماره 3: میانگین فراوانی و امتیاز حیطه های مختلف فعالیتهای جسمانی واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………… 68
جدول شماره 4 : توزیع فراوانی مراحل تغییررفتار فعالیت جسمانی واحدهای مورد پژوهش………………………..69
جدول شماره 5: میزان فعالیت جسمانی(PASE) بر حسب مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی در واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………….69
جدول شماره 6: مقایسه دو به دوی میزان اختلاف نمرات PASE گروههای چندگانه مراحل تغییر واحدهای مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………………………………………70
جدول شماره 7 : میانگین و انحراف معیار سازه های مدل مراحل تغییر در واحدهای مورد پژوهش………………71
جدول شماره 8: ماتریس همبستگی سازه های مدل مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی با میزان فعالیت جسمانی در واحدهای مورد پژوهش……………………………………………………………………………………………………………..72
جدول شماره 9 : مقایسه میانگین و انحراف معیار سازه های مدل مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی به تفکیک مراحل تغییر واحدهای مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………….74
جدول شماره 10: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با میزان فعالیت جسمانی بدون کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون خطی………………………………………………………………………..76
جدول شماره 11: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با میزان فعالیت جسمانی با کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون خطی…………………………………………………………………………77
جدول شماره 12: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با مراحل تغییر رفتار بدون کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون رتبه ای……………………………………………………………………..78
جدول شماره 13: برآورد ضرایب رگرسیونی سازه های مدل مراحل تغییر با مراحل تغییر رفتار با کنترل عوامل فردی- اجتماعی بر اساس مدل رگرسیون رتبه ای……………………………………………………………………………….79
بيان مسئله تحقيق:
سالمندی، یک پدیده حیاتی است که همگان را شامل می شود و در واقع یک سیر طبیعی است که در آن تغییرات فیزیولوژیکی و روانی در بدن رخ می دهد(1). سالمندي دوره حساسي از زندگي بشر است و توجه به مسائل و نيازهاي اين مرحله از ضرورتهاي اجتماعي است. كنترل جمعيت از طريق كنترل مواليد و از طرف ديگر پيشرفتهاي تكنولوژي در جهت افزايش طول عمر باعث تغيير ساختار جمعيت به سوي سالمندي شده است(2).
اجرای موفقیت آمیز برنامه تنظیم خانواده، گسترش مراقبتهای بهداشتی اولیه، بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی و بالاخره پیدایش تکنولوژی جدید جهت پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری ها موجب افزایش جمعیت افراد بالای 60 سال شده است که این افراد طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت سالمند نامیده می شوند(3).
سالخوردگی جمیعت، مقیاسی است که بوسیله آن می توان به درجه رشد و توسعه یافتگی جامعه پی برد. اگر چه براي سالخوردگی جمعیت، برخلاف جوانی آن ملاك و معیار دقیقی (مانند تست ورتهایم) تعیین نشده است، اما آمارهاي جمعیتی حاکی از آن است که نسبت افراد بالاتر از 65 سال در کل جمعیت براي کشورهاي در حال توسعه بین 1 تا 5 درصد است در حالی که براي کشورهاي پیشرفته صنعتی 10 تا 16 درصد می باشد(4). نامگذاري سال 1999 به نام سال جهاني سالمند از طرف سازمان ملل متحد و اختصاص شعار سازمان بهداشت جهاني تحت عنوان “پير شدن سالم” بدين معنا كه سالم پير شدن حق همه افراد بشر است و عدم توجه به آن جامعه انساني را در آينده اي نزديك در مقابل مسائل و مشكلاتي بسيار پيچيده و چه بسا لاينحل قرار مي دهد اهميت پديده سالمندي و پيشگيري از مشكلات آن را بارز مي سازد (2). همچنین شعار سال 2012 سازمان بهداشت جهانی زندگی سالم، طول عمر بیشتر با موضوع سالمندی و سلامت می باشد. یکی از اثرات مهم مرحله انتقال جمعیت (کاهش میزان موالید و مرگ و میر و در نهایت کاهش رشد جمعیت) اثرگذاري آن بر ساختار سنی و افزایش میانگین سنی جمعیت جامعه است. کاهش میزان مرگ و میر و به دنبال آن کاهش میزان موالید باعث افزایش امید به زندگی و افزایش جمعیت سالمندان میشود(4).
در بررسی انجام شده در جمعیت ایران در سال 2007 ، اميد به زندگي براي مردان و زنان ايراني به ترتیب 2/72 و 9/73 برآورد گرديده است (5).
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، به ازای هر کودکی که در کشورهای توسعه نیافته به دنیا می آید 10 سالمند 65 ساله و بالاتر وجود دارد و تخمین زده می شود که این رقم در سال 2020 به 15 نفر برسد. سازمان ملل در سال 2006 تعداد کل سالمندان جهان را 687 میلیون و 923 هزار نفر برآورد کرد که این تعداد در سال 2050 به رقم یک میلیارد و 968 میلیون و 153 هزار نفر خواهد رسید(6). در ايران بررسي ها و شاخص هاي آماري حاكي از رشد پر شتاب سالخوردگي جمعيت است ؛ بطوري كه پيش بيني مي شود در سال 1410 در كشور ما انفجاري در جمعيت سالمندان رخ خواهد داد. پديده افزايش جمعيت سالمندان يكي از مهم ترين چالش هاي اقتصادي، اجتماعي و بهداشتي قرن 21 به شمار مي رود(7).
طبق سرشماری سال 1385 ایران با داشتن بیش از 2/7 درصد سالمند بالای 60 سال به کشوری سالمند تبدیل شده است (3). در سال 1390 جمعیت سالمندان ایرانی 8/8 درصد رسیده است که بطور متوسط 9/3 درصد رشد سالانه داشته است(4). نتایج آمارگیری سال 1385 بیانگر آن است که در حال حاضر 77/8 درصد جمعیت استان گیلان را سالمندان تشکیل می دهند، از این رو استان گیلان پیرترین و استان سیستان و بلوچستان با 89/4 درصد کل جمعیت جوانترین استان کشور می باشد(8).
در دوره سالمندی، سالمندان در معرض تهدیدات بالقوه ای نظیر افزایش ابتلا به بیماری های مزمن، تنهایی و انزوا، عدم برخورداری از حمایت اجتماعی بوده و بدلیل ناتوانی های جسمی و ذهنی استقلال فردیشان مورد تهدید قرار می گیرد (3). حدود دو سوم افراد سالمند علاوه بر دگرگونيهاي حاصل از سالمندي در ساختمان و عمل اعضاء بدن، مبتلا به بيماريهاي مزمن و كاهش توانايي و عملكرد نيز مي شوند. در اين دوران بيماريهاي جسمي چون بيماريهاي قلب و عروق، مغز و سرطان شيوع بالايي دارند(3). سيام نيز در مطالعه اي گزارش كرد شايعترين بيماري در آسايشگاه سالمندان شهر گيلان، بيماري قلبي عروقي 8/25 درصد در زنان و 8/18 درصد در مردان بود(9).
از عوامل تعيين كننده مهم در سلامت و بيماري فرد سبك زندگي محسوب مي شود. سبك زندگي نامناسب يكي از عوامل تأثير گذار در بروز بيماري هاي مزمن از جمله سرطان كولون، فشار خون بالا، بيماري هاي مزمن انسدادي ريه، سيروز كبدي، زخم معده، ايدز و بيماري هاي قلب و عروق مي باشد. فرد با انتخاب سبك زندگي براي حفظ و ارتقای سلامتي خود و پيشگيري از بيماري ها اقدامات و فعاليت هايي را انجام مي دهد از قبيل رعايت رژيم غذايي مناسب، خواب و فعاليت، ورزش، كنترل وزن بدن، عدم مصرف سيگار و الكل و ايمن سازي در مقابل بيماري ها كه اين مجموعه سبك زندگي را تشكيل مي دهد. سلامتي مستلزم ارتقاي سبك زندگي بهداشتي است.
اهميت سبك زندگي بيشتر از آن جهت است كه روي كيفيت زندگي و پيشگيري از بيماري ها مؤثر مي باشد . براي حفظ و ارتقاي سلامتي، تصحيح و بهبود سبك زندگي ضروري است(10). از مهمترین مولفه های سبک زندگی بخصوص در دوران سالمندی می توان فعالیت جسمانی منظم را نام برد(11). بطوری که در ايالات متحده 60 درصد از بزرگسالان در برنامة ورزشي منظم شركت نمي كنند و 31 درصد از اين افراد اصلاً ورزش نمي كنند. اين موضوع در مورد سالمندان به گونة ديگري است به نحوي كه 66 درصد از سالمندان بالاي 75 سال در هيچ فعاليت فيزيكي منظمي شركت نمي كنند(12). مطالعه ی صالحی (2010)، در تهران نشان داد که 25/30 درصد از سالمندان در هیچ فعالیت جسمانی منظمی شرکت نمی کنند(13).
اهمیت فعالیت جسمانی به عنوان ابزاری برای تداوم استقلال در افراد سالمند از طریق بسیاری از مطالعات در طول بیش از 20 سال گذشته مطرح شده است (6). نتایج حاصل از بررسی ملی در ایران نشان می دهد که شیوع بی تحرکی در مناطق شهری و روستایی با تاکید بر انجام فعالیت جسمانی اوقات فراغت، بین زنان و مردان گروه سنی 15-64 سال به ترتیب 3/76 درصد و 8/58 درصد بوده است(14).
براساس آمار ارائه شده توسط سازمان بهداشت جهانی بار بیماری ناشی از بی تحرکی در منطقه مدیترانه شرقی در سال 2000 میلادی، 1240000 مرگ و 1243000 سال از دست رفته عمر برآورد شده است(15). کم تحرکی یکی از مهمترین مشکلات بهداشت عمومی در قرن 21 می باشد که منجر به بیماری های مزمن شده است(13).
مطالعات نشان داده اند كم تحركي در سالمندان موجب پوكي استخوان، چاقي، افسردگي و مرگ ناگهاني ناشي از بيماري قلبی و عروقی، ديابت نوع دو و سرطان كولون مي شود(12). در كل تخمين زده مي شود كه عدم فعاليت فيزيكي باعث 9/1 ميليون مرگ و ۱۹ ميليون سالهای عمر از دست رفته بر حسب ناتوانی 1 در جهان مي شود(16).
عوامل زیادی در انجام دادن فعالیت جسمانی و رفتار ورزشی دخالت دارند. مطالعات صورت گرفته در این ارتباط نشانگر این هستند که عواملی که در انجام دادن فعالیت جسمانی دخالت دارند شامل : حفظ استقلال و عدم وابستگي، احساس كارآمد بودن، جلوگيري از خستگي، خريد مايحتاج زندگي، احساس توانايي، نياز به ورزش در سنین بالا، تجويز پزشك و دستيابي راحت به تسهيلات ورزشي(12) و دیدار مردمان جدید، داشتن سرگرمی، ارتباط با دوستان می باشد (13). عواملی که در انجام ندادن فعالیت جسمانی دخالت دارند عبارتند از : کمبود زمان، تنبلی، نداشتن همراه و دوست هنگام ورزش کردن ، آلودگی هوا (13) ، فقدان انگيزه، درد جسمي و بيماري و ناتواني، فقدان دانش، بيماري هاي مزمن (12)، فقدان نیروی اراده و حمایت و کمبود وقت(17) ، وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین، سیگاری بودن و وضعیت تاهل(18). ترغيب سالمندان به فعاليت جسمي تكليفي بسيار دشوار است. در حالي كه اهميت يك زندگي فعال به خوبي شناخته شده است، سالمندان اغلب بر اين عقيده اند كه براي فعاليت فيزيكي بسيار پير و شكننده هستند. فقدان انگيزه براي ورزش يكي از موانع فعاليت جسمي سالمندان است و فهم اولويت ها و تمايلات افراد مي تواند نقش مهمي در ترغيب سالمندان براي ورزش ايفا نمايد. فقدان دانش سالمندان در مورد فعاليت فيزيكي مناسب، يكي از عوامل بازدارندة فعاليت فيزيكي است. بسياري از سالمندان بر اين باورند كه فعاليت هاي روزانه به عنوان فعاليت فيزيكي پايه براي آنان محسوب مي شود(12).
در مطالعه ی صالحی و همکارانش (2010) آمده است که دانش، مزایای درک شده و خودکارآمدی می تواند مراحل تغییر فعالیت جسمانی را پیش بینی نماید. تنبلی ، نداشتن دوست هنگام ورزش کردن ، آلودگی هوا به عنوان موانع با اهمیت برای عدم تلاش در فعالیت جسمانی مشخص گردید. دیدار مردمان جدید، داشتن سرگرمی، ارتباط با دوستان بیشترین علل برای شرکت در فعالیت جسمانی بودند(13).
نجاتی و همکارانش بیان می دارند که عوامل اصلي مشوق فعاليت فيزيكي سالمندان حفظ استقلال و عدم وابستگي، احساس كارآمد بودن، جلوگيري از خستگي، خريد مايحتاج زندگي بودند. اصلي ترين عوامل بازدارندة فعاليت فيزيكي، بيماري هاي مزمن و ناتواني يا درد بودند(12). در مطالعه ی داماس و همکاران (2005)، سالمندان با وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین، سیگاری ها، متاهلین کمتر به انجام فعالیت جسمانی می پرداختند(18).
با توجه به اینکه در حال حاضر جمعیت بسیار زیادی کم تحرک هستند و از عوارض آن رنج می برند به نظر می رسد در تحقیقات و برنامه های فعالیت جسمانی، شناسایی متغیرهای مختلف روانی اجتماعی تاثیرگذار بر روی فعالیت جسمانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است(16).
اخيراً تلاشهاي زيادي روي استفاده از استراتژيهاي شناختي و رفتاري جهت تشويق و حمايت مردم براي شروع و حفظ فعاليت ورزشي انجام مي شود، بعلاوه به مطالعات تئوري محور با تمركز بر پيروي از فعاليت ورزشي و با تكيه و تعامل با متغيرهاي روانشناختي پرداخته مي شود. در این میان از بین الگوهای آموزش بهداشت الگوي مراحل تغيير بعنوان مدل یکپارچه و جامع تغییر رفتار می باشد که بطور وسيعي جهت ارتقاء رفتار ورزشی استفاده شده است(19)،
به عبارتي ديگر يكي از تئوريهاي رايج در اين زمينه الگوي ترانس تئورتیکال2 مي باشد. اين الگو بيان مي دارد يك فرد قبل از موفقيت در تغيير رفتار ورزشي تلاشهاي زيادي مي كند و از مراحل پنج گانه تغيير مي گذرد. اين مراحل ارتباط و رابطه اش با ديگر سازه هاي ترانس تئورتیکال شامل فرآيندهاي تغيير، خودكارآمدي و توازن در تصميم گيري قابل پيش بيني است(20).
تغيير يك اتفاق نيست، بلكه يك فرآيند است و مردم در مراحل مختلفي از فرآيند تغيير قرار مي گيرند. این مراحل عبارتند از: ١- مرحله پيش تفکر 3: در اين مرحله افرادي قرار دارند كه در حال حاضر و در آينده (تا شش ماه آينده) قصدي براي تغيير رفتار و اتخاذ رفتار بهداشتي مورد نظر ندارند. اين افراد اطلاعاتي درباره پيامدهاي رفتار ندارند. آنها ممكن است به طور مستقيم علاقه اي به دريافت اطلاعات مرتبط با رفتار نداشته باشند يا اين كه احتمالا بي علاقگي آنان غيرمستقيم به دنبال شكست در تلا ش هاي ناموفق قبلي در جهت انجام رفتار، حاصل شده باشد يا مرتبط با وجود موانع بر سر راه اتخاذ رفتار مرتبط باشد. 2- مرحله تفكر4 : در اين مرحله افرادي قرار دارند كه به طور آشكار قصد تغيير رفتار در آينده دور (۶ ماه آينده) را دارند. آنها نسبت به مزاياي تغيير رفتار آشنايي دارند، اما فكر مي كنند كه تغيير رفتار با هزينه هاي مادي و معنوي زيادي توأم است. 3- مرحله آمادگي5 : افراد در اين مرحله قصد تغيير رفتار را در آينده نزديك (عموما”۳۰ روز) دارند. آنها در سال گذشته گام هايي هر چند كوچك را در راه ايجاد تغيير بر داشته اند. 4- مرحله عمل6 : شخص تغيير رفتار مورد نظر را به طور آشکار تا مدت شش ماه انجام مي دهد. اين مرحله شامل افرادي است كه به وضوح شيوه زندگي خود را تغيير داده اند. ۵- مرحله نگهداري و حفظ7: شخص براي جلوگيري از بازگشت تلاش مي کند، طي اين مرحله اعتماد به نفس برای ادامه سبک زندگی جدیدشان افزایش می یابد. مدت اين مرحله بر حسب رفتار، متغير بوده و بيشتر از شش ماه است. اين مرحله مؤيد ادامه دار بودن يك شيوه زندگي جديد است(20).
پروچسکا8 ده فرآيند را تحت فرآيندهاي شناختي و رفتاري براي انتقال از مراحل تغيير پيشنهاد می کند. فرآيندهاي تغيير شامل فعاليتها و راهبرد ها يا فرآيندهایي است که فرد را به پيشروي در مراحل تغيير کمک مي کند و شامل دو دسته اصلي است: فرآيندهاي شناختي كه با تفکر و احساس افراد در مورد رفتار غير بهداشتي سر و کار دارد و در مراحل ابتدايي تغيير استفاده مي شود (20) و شامل افزایش آگاهی، تسکین نمایشی یا برانگیختن هیجانی، ارزیابی محیط، خود ارزیابی، آزادی اجتماعی است (21) و فرآيند هاي رفتاري كه باعث ايجاد تغيير رفتار غير بهداشتي شده و در مراحل انتهايي تغيير استفاده مي شوند(20) و شامل شایسته سازی متقابل، روابط یاری دهنده، مدیریت تقویت، خود آزادی و کنترل محرک می باشد (21). سازه ديگر، سازه موازنه و تعادل در تصميم گيري است كه بر پايه الگوي تعارض در تصميم گيري شكل گرفته و تمركز آن بر اهميت ادراكات مثبت (مزايا) و منفي (معايب) فرد در مورد نتايج رفتار يا تغيير رفتارش است. در اين سازه فرض بر آن است كه يك فرد رفتارش را تغيير نخواهد داد، مگر آن كه به ادراك برتري مزايا بر معايب نايل گردد (20). وقتي مزايا نسبت به موانع سنگين تر مي شود، حركت از مراحل پيش از عمل (مراحل پيش تفكر، تفكر و آمادگي) به مرحله عمل (مرحله عمل و مرحله حفظ و نگهداري) مورد انتظار است(22).
سازه آخر، خودكارآمدي است كه معرف اطميناني است كه افراد نسبت به توانايي خود در مقابله با يك موقعيت خطرزا (بدون بازگشت به عادت خطر زا يا غير بهداشتي قبلي خود) دارند و مي توان از آن براي تشريح و پيشگويي تغييرات حاصل از رو ش هاي مختلف مداخله يا درمان براي بسياري از رفتارهاي مختلف استفاده كرد. اين مفهوم را مي توان از طريق مقياس اغوا يا وسوسه نيز به صورت مشابهي اندازه گيري و تعیین كرد(20).
استفاده از مدل مراحل تغيير برای درک مکانیسم رفتار ورزشي چهار مزيت عمده دارد:۱- مراحل تغيير فرد را تعيين مي كند تا محقق بتواند بر اساس مرحله و نياز، مداخله مناسب آن را طراحي كند. ۲- با اتخاذ رويكرد مراحل تغيير، محقق مي تواند جمعيت غيرفعال را در سه دسته پيش تفكر، تفكر و آمادگي تقسيم بندي كند. ۳- با تعيين آمادگي فردي برای تغيير و تعيين ارتباط بين سازه هاي مختلف مي توان احتمال موفقيت شخص را در اتخاذ و حفظ رفتارهاي ورزشي پيشگويي كرد. ۴- تمرکز واضح و آشکار بر اندازه گيري سازه ها، زير بنايی قوي براي مدل فراهم مي کند، در جمعيتها و رفتارهاي مختلف متغيرهاي مختلفي جهت حرکت از يک مرحله به مرحله ديگر وجود دارد(23).
این مدل بطور موفقیت آمیزی برای تعیین مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن در جمعیت های متنوعی استفاده شده است اما اکثر این مطالعات در کشورهای غربی صورت گرفته است. از آنجا که این مدل شامل متغیرهای روانی شناختی می باشد و از جامعه ای به جامعه ی دیگر متفاوت است و نیز تغییرات و تنوع فرهنگی، شرایط جغرافیایی و پراکندگی آنها در ایجاد و حفظ این رفتار تاثیر زیادی دارد و با نظر به اینکه استان گیلان تفاوتهای فرهنگی جغرافیایی با بقیه نقاط ایران دارد و با توجه به بررسی های انجام گرفته مطالعه ای در خصوص رفتار فعالیت جسمانی در سالمندان گیلانی صورت نگرفته است؛ منطقی به نظر می رسد که به منظور داشتن پایه ای موثر جهت انجام مداخلات برای ایجاد، افزایش و حفظ رفتار فعالیت جسمانی می بایست میزان فعالیت جسمانی و مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی سالمندان و عوامل پیش بینی کننده ی موثر در طول مراحل تغییر را با توجه به بستر اجتماعی و فرهنگی منحصر به فرد هر جامعه مورد بررسی قرار گیرد؛ لذا مطالعه ی حاضر با هدف تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن در جامعه ی سالمندان رشت طراحی شد، که این مطالعه می تواند بعنوان پایه ای برای طراحی مداخلات موثر آینده در جهت ارتقاء فعالیت جسمانی سالمندان و تعدیل عوامل مرتبط با آن مورد استفاده قرار گیرد.
هدف کلی طرح:
تعیین میزان فعالیت جسمانی و عوامل مرتبط با آن بر اساس مدل مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت در سال 1391
اهداف ويژه‌ي طرح :
تعیین میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین فراوانی مراحل تغییر(مرحله پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل، حفظ و نگهداشت) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت بر حسب مراحل تغییر
تعيين میانگین نمره خودکارآمدی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعيين میانگین نمره توازن در تصميم گيري (مزایا و معایب درک شده) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعيين ارتباط میانگین نمره خودکارآمدی با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعيين ارتباط میانگین نمره توازن تصميم گيري با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با میزان فعالیت جسمانی در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعيين ارتباط میانگین نمره خودکارآمدی با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعيين ارتباط میانگین نمره توازن تصميم گيري با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین ارتباط میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با مراحل تغییر در سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت
تعیین عوامل پیش بینی کننده فعالیت جسمانی سالمندان بر اساس مدل مراحل تغییر عضو کانون بازنشستگان شهر رشت با کنترل متغیرهای مداخله ای و فردی و اجتماعی
سوالات پژوهش:
میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
مراحل تغییر رفتار فعالیت جسمانی (مرحله پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل، حفظ و نگهداشت) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چگونه است؟
میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت بر حسب مراحل تغییر چگونه است؟
میانگین نمره خودکارآمدی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
میانگین نمره توازن تصميم گيري (مزایا و معایب) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت چقدر است؟
عوامل پیش بینی کننده فعالیت جسمانی سالمندان با کنترل متغیرهای مداخله ای و فردی و اجتماعی چیست؟
فرضیات پژوهش:
بین میانگین نمره خودکارآمدی با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره توازن تصميم گيري با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره فرآیندهای تغییر با میزان فعالیت جسمانی سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره خودکارآمدی با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره توازن تصميم گيري با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
بین میانگین نمره فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری) با مراحل تغییر سالمندان عضو کانون بازنشستگان شهر رشت ارتباط وجود دارد.
تعاریف واژه ها:
سالمندان
تعریف نظري: طبقه بندی سازمان بهداشت جهانی از نظر تقویمی، افراد 45-59 سال را میانسال و 60-74 سال را مسن، 75-90 سال را پیر و بیشتر از 90 سال را خیلی پیر معرفی می کند(24).
تعریف عملی: در اين پژوهش، به افراد ٦٠ سال و بالاتر كه به کانون بازنشستگان سالمندان شهر رشت مراجعه می کنند، اطلاق مي شود.
فعالیت جسمانی
تعريف نظري: فعاليت جسماني به معني انجام حركات بدني است كه از طريق فعاليت ماهيچه ها بوجود آمده و در نتيجه اين حركات، انرژي مصرف مي‌شود(25)
تعریف عملی: در این پژوهش منظور از فعالیت جسمانی ، موارد ذکر شده در ابزار استاندارد فعالیت جسمانی سالمندان 9می باشد و شامل اطلاعاتي در خصوص زمان صرف شده توسط فرد براي انجام پياده روي و فعاليت جسماني متوسط و شديد و فعاليت خانگي و محيط كار در طی ۷ روز گذشته است که با استفاده از مقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
مدل مراحل تغییر
تعریف نظری: مدل مراحل تغییر نیروی عظیمی در کمک به پیشرفت زمینه ای در جهت رویکردهای جامع تری به پژوهش و عملکرد بوده است که انگاره های کهن را با انگاره های جدید تکمیل می نماید(26). مدلی یکپارچه و جامع در تغییر رفتار است که بطور گسترده ای برای ارتقای رفتار فعالیت فیزیکی منظم بکار رفته است(27).
تعریف عملی: در این پژوهش ، منظور مدل مراحل آمادگی پروچسکا می باشد، که شامل سازه ی مراحل تغییر ، خودکارآمدی، فرایندهای تغییر و توازن در تصمیم گیری می باشد.
مراحل تغییر
تعریف نظری: پنج مرحله مرتبط با ترک یک رفتار زیان آور یا پذیرش یک رفتار مثبت بهداشتی که شامل پیش تفکر، تفکر، آمادگی، عمل و نگهداری رفتار جدید می باشد(28).
تعریف عملی: در این پژوهش ، مراحل تغییر افراد براساس الگوریتم مراحل تغییر مدل ترانس تئورتیکال در مورد انجام فعالیت جسمانی مورد بررسی قرار می گیرد که با استفاده از پرسشنامه استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
خودکارآمدی
تعریف نظری: خودکارآمدی باور یا درک شخص از توانائیش برای انجام وظایف محوطه می باشد(29). بر طبق این سازه، جهت تغییر رفتار، افراد در مواجهه با موقعیتهایی که احتمال خطر عود رفتار وجود دارد نیاز به اطمینان و خودکارآمدی بالایی دارند.(27)
تعریف عملی: در این پژوهش بر اساس مدل مراحل تغییر رفتار، منظور از خودکارآمدی اطمینان شخص به این است که جهت انجام ورزش می تواند بر موانعی از قبیل خستگی، تنهایی، داشتن کارهای دیگر، نداشتن روحیه مناسب برای ورزش کردن، وجود مشغله زیاد، داشتن احساس تنبلی و مشکلات جوی فائق آید که با استفاده از مقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
توازن در تصميم گيري (مزایا و معایب)
تعریف نظری: توازن در تصمیم گیری یک قسمت مکمل الگوی مراحل تغییر است و یکی از مهمترین سازه ها در فهم فرایند عمدی تغییر رفتار و پذیرش رفتارهای جدید است. در هنگام حرکت بسوی هر تصمیم گیری افراد هزینه ها و فواید عمل مورد نظر را در نظر می گیرند. در تغییر رفتار این مورد بعنوان تعادل تصمیم گیری در نظر گرفته می شود، فرآیندی که در آن افراد بطور شناختی جنبه های خوب یا فواید و جنبه های کمتر خوب یا موانع رفتار را ارزیابی کرده و دلیل تغییر یا عدم تغییر را سبک و سنگین می کنند(27) .
تعریف عملی: در این پژوهش توازن در تصمیم گیری ( مزایا و معایب درک شده از رفتار) سالمندان برای انجام فعالیت جسمانی در نظرگرفته شده که با استفاده ازمقیاس های استاندارد ( شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
فرآیندهای تغییر (شناختی-رفتاری)
تعریف نظری: فرآيندهاي تغيير که شامل فعالیتها واستراتژيها یا فرایندهایی است که فرد را به پیشروی در مراحل تغییر کمک می کند شامل دو دسته اصلی : فرایندهای شناختی (سر و کار با تفکر واحساس افراد در مورد رفتار غیر بهداشتی دارد) و فرایندهای رفتاری (باعث ایجاد تغییر رفتار غیر بهداشتی می شوند) می باشند.(28)
تعریف عملی: در این پژوهش منظور استراتژیهایی شناختی و رفتاری است که سالمندان در ارتباط با مراحل تغییر فعالیت جسمانی تجربه کرده اند که با استفاده از مقیاس های استاندارد (شرح آن در قسمت ابزارها آمده است) تعیین می گردد.
پیش فرضها :
سالمندی جمعیت فرآیندی شناخته شده و پیامد انتقال جمعیت شناختی است، که در آن باروری و مرگ و میر از سطوح بالا به سطوح پایین کاهش پیدا می کند(31).
جمعیت سالمند در جهان رو به افزایش است. مجریان مراقبت بهداشتی و سلامت با هر تخصصی باید با مسائل بهداشتی و سلامت سالمندان به عنوان شاخص مهم فعالیت بالینی خود آشنا شوند(32).
توصیه های عمومی برای ورزش کردن، تشویق مردم به انجام فعالیت فیزیکی منظم است که از نظر بهداشتی سودمند باشد. سالمندانی که تحرک فیزیکی ندارند ابتدا باید با انتخاب فعالیتهای مناسب و لذت بخش شروع کرده سپس در فعالیتهای روزانه عادی شرکت کنند(33).
ورزش و حرکت موجب عقب انداختن دوران سالمندی می شود و سالمندانی که ورزش می کنند از سلامتی و نشاط بیشتری برخوردار می باشند. البته تاکید می شود که منظور از ورزش، تمرینات خسته کننده نیست بلکه حرکات ملایمی است که برای سالمندان مناسب باشد. مانند شنا و پیاده روی که از ورزش های مناسب سالمندان است(34).
عدم تحرک، خطر ابتلا به بیماری های جسمی ، افسردگی ، پیری و مرگ زودرس را افزایش می دهد(24).
هر نوع فعاليتي (خفيف، متوسط و شديد ) كه شرايط مناسب را جهت سلامتي جسمي و روحي فراهم آورد، مفيد مي باشد. قدم زدن آهسته و تند، نظافت منزل، باغباني، دوچرخه سواري، كوه پيمايي و… در سلامتي و شادابي مؤثر است. انجام حداقل 30 دقيقه فعاليت متوسط در اغلب روزهاي هفته و يا ترجيحاً هر روز براي سلامت سالمندان بسيار ضروري است و منجر به كاهش اثرات و كندي روند پيري مي گردد(35).
مهمترین کاری که سالمند می تواند برای حفظ سلامت خود انجام دهد، ورزش کردن و فعالیت جسمانی منظم است(24).
مدل مراحل تغییر مدلی یکپارچه و جامع در تغییر رفتار است که بطور گسترده ای برای ارتقای رفتار فعالیت فیزیکی منظم بکار رفته است(27).
وضعیت فعالیت جسمانی سالمندان را می توانیم بر اساس مدل مراحل تغییر بسنجیم.
محدودیتهاي پژوهش:
استفاده از خود گزارش دهی در جمع آوری اطلاعات
مشکلات روحی و روانی غیر قابل کنترل به هنگام پاسخ دهی به سوالات
چهار چوب پژوهش :
چهارچوب این پژوهش پنداشتی است و بر اساس مفهوم اصلی سالمندی و سبک زندگی استوار می باشد، که در راستای آن در مفهوم سالمندی، تعاریف سالمندی، انواع پیری، تئوریهای موجود در سالمندی، اثر سالمندی بر سیستمهای مختلف و تغییرات سبک زندگی در این دوران به ویژه تغییرات در فعالیت جسمانی، تعاریف فعالیت جسمانی، انواع آن و عوامل مرتبط با آن، چگونگی بررسی و ارتقاء آن با استفاده از مدل مراحل تغییر در ارتباط با فعالیت جسمانی سالمندان و نقش پرستار بهداشت جامعه در این زمینه مورد بحث قرار می گیرد.
سالمندی تغییرات دژنراتیو خودبخودی و پیش رونده غیر قابل برگشت است که در آن قوای روحی و جسمی هر دو به نحو قابل ملاحظه رو به نقصان می گذارد. به عبارت دیگر، سالمندی به تغییرات بیولوژیک که در طول زمان در نحوه زیست موجود زنده ظاهر می شود اطلاق می گردد(36). پیری مرحله ای است که همه افراد خواه ناخواه با آن روبرو می شوند و به معنای از دست دادن تدریجی توانایی دستگاههای مختلف بدن در شرایط محیطی و افزایش بروز بیماریهاست(30)، همچنین واژه ای است که برای بیان کاستی توانایی های حیاتی یا کاهش کارسازی زیست شناختی همراه با سالخوردگی بکار گرفته می شود(37). سالمندي يک فرآيند زيست شناختي مشترک براي تمام موجودات زنده است. در حقيقت، همه ما از زماني که زاده مي شويم روند سالمندي را آغاز کرده ايم و آنچه مسلم است، اين فرآيند هيچگاه متوقف يا معکوس نخواهد شد و تنها مي توان با مراقبت صحيح وقوع آن را به تأخير انداخت(30).پیری را می بایست به عنوان یک پدیده زیست شناختی هنجار و اجتناب ناپذیر بشمار آورد. تغییرات بیولوژیک پیری، بتدریج در طول زمان در نحوه زیست ارگانیسم ظاهر می شود. این تغییر با کاهش نیروی حیاتی و تطبیقی همراه بوده و بتدریج دگرگونی هایی را در ساختمان و عمل اعضای مختلف فرد بوجود می آورد(37).
بطور معمول سه مقیاس برای تعیین سن وجود دارد:
سن زمانی یا تقویمی: سن زمانی به تعداد سالهایی که یک فرد زندگی می کند اشاره دارد(38)، سن افراد از بدو تولد تا زمان حال سنجیده شده و همان سن شناسنامه ای می باشد. اگر چه در اکثر کشورهای اروپایی، 65 سالگی را سن شروع سالمندی می شناسند، ولی براساس تعریف سازمان جهانی بهداشت افراد ” 60 سال و بالاتر به عنوان افراد سالمند شناخته می شوند” و بر این اساس این تقسیم بندی سالمندان در سه زیر گروه قرار می گیرند:
سالمند جوان: 60-74 سال
سالمند:75-90 سال
خیلی سالمند: 90 سال و بالاتر
در ایران بر اساس مصوبه شورای ملی سالمندان منظور از سالمند کلیه افراد 60 سال و بالاتر می باشند(31).
سن فیزیولوژیک: بر پایه دگرگونی های فیزیولوژیک و تحولات ناشی از بیماری های مختلف استوار است. سن روانی: براساس حالات عاطفی و هیجانی و نیروی روانی سنجیده می شود و معمولا” با سن فیزیولوژیک تطابق دارد(31).
انواع پیری شامل موارد زیر است:
پیری مولکولی: تحقیقات نشان می دهد با بالا رفتن سن، تغییراتی در مولکولهای مختلف بخصوص در ماکرومولکولهای الیاف کلاژن به شکل پل های بین مولکولی ایجاد شده و سبب کاهش الاستیسیته تاندون ها، پوست و عروق خونی می شود.
پیری سلولی: تغییرات تدریجی حاصل از فعالیت سلولها در طول زمان بر حسب نوع سلولها متفاوت می باشد. لذا اختلال در عملکرد و ساختمان این سلولها یکی از عوامل اساسی پیری و تغییرات ناشی از آن به شمار می رود.
پیری بافتی یا عضوی: بسیاری از بافتها با مرور زمان، تغییرات اختصاصی از خود نشان می دهند که از عضوی به عضو دیگر و از فردی به فرد دیگر متفاوت است. پاژه این تغییرات را اختلال در زمان سنجی نامیده است. مثل تغییرات عدسی چشم و کاهش قدرت تطابق که معمولا” از سنین 40 تا 50 سالگی شروع می شود.
پیری فردی: پیری فردی یا پیری کامل ارگانیسم، عبارتست از کاهش تدریجی قدرت حیاتی ارگانیسم که سرانجام منتهی به مرگ می شود. پیری فردی با معیارها و علائمی مشخص می شود مثل تغییر رنگ مو، خمیدگی قامت، کاهش وزن و جثه، چروکیدگی پوست.
پیری جمعیتی یا گروهی: عبارتست از ترکیب خاص اجتماعات از نظر درصد افراد سالخورده که به علل زیر ممکن است پیش آید:



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید